Ε.Π. Τόμσον – Η ιστορία των από κάτω

Edward Palmer Thompson (Ε.Π. Τόμσον, 3 Φεβρουαρίου 1924 – 28 Αυγούστου 1993)

Ο Ε.Π. Τόμσον, που γεννήθηκε στο Άπεργουικ της πόλης Γουώρσεστερ της Αγγλίας, θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους κοινωνικούς ιστορικούς της Ευρώπης. Δεν ήταν, όμως, επιστήμονας των τεσσάρων τοίχων αλλά, πάνω απ’ όλα, πολιτικός ακτιβιστής, με την έννοια του πολίτη που αγωνίζεται με μορφές άμεσης δράσης για ένα συγκεκριμένο θέμα. Συμμετείχε στην καθιέρωση της βρετανικής Νέας Αριστεράς στη δεκαετία του 1950 και στη δεκαετία του 1980 συγκαταλεγόταν μεταξύ των κορυφαίων Ευρωπαίων αντιπυρηνικών ακτιβιστών.

Η οικογένειά του ήταν ιεραπόστολοι της εκκλησίας των Μεθοδιστών. Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο υπηρέτησε στην Αφρική και στην Ιταλία ως επικεφαλής ουλαμού τεθωρακισμένων. Μετά τον πόλεμο πήρε πτυχίο Master το Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ όπου και είχε οργανωθεί στο Βρετανικό Κομμουνιστικό Κόμμα. Έχοντας ιδιαίτερα οικρές εμπειρίες από τον πόλεμο, πρωτοστάτησε στο Κίνημα Ειρήνης και Αφοπλισμού, καθώς και στις εργατικές κινητοποιήσεις. Δίδαξε βραδινά μαθήματα εργατικής ιστορίας στο Πανεπιστήμιου του Ληντς και εκεί διενήργησε την έρευνα για το πρώτο βιβλίο του, που ήταν η βιογραφία του Γουίλιαμ Μόρις, σοσιαλιστή ηγέτη του συνδικάτου βιοτεχνικών εργατών του 19ου αιώνα. Το 1948 παντρεύτηκε την επίσης ιστορικό και κομμουνίστρια Ντόροθι Σέιλ και έμειναν στην ιστορία ως ένα από τα πιο ταιριαστά επιστημονο-πολιτικά ζεύγη της Αριστεράς. Το 1956 εξοργίστηκε με τη Σοβιετική επέμβαση στην Ουγγαρία και την καταστολή της εξέγερσης των Ούγγρων εργατών που είχαν ιδρύσει τα εργατικά συμβούλια στις επιχειρήσεις. Αποχώρησε από το ΒΚΚ και συνίδρυσε την Επιθεώρηση της Νέας Αριστεράς, που συνεχίζει να εκδίδεται κάθε μήνα συμβάλλοντας τα μέγιστα στην ανάπτυξη εργατικής, πολιτισμικής και σοσιαλιστικής θεωρίας.

Από το επιστημονικό και θεωρητικό του έργο ξεχωρίζουν τα εξής:
 William Morris: Romantic to Revolutionary)
 Moral Economy of the English Crowd in the Eighteenth Century
 The Poverty of Theory and Other Essays (ως απάντηση στις στρουκουραλιστικές θεωρίες του Λουί Αλτουσσέρ και του Νίκου Πουλαντζά)
 Protest and Survive
 Zero Option
 The Heavy Dancers
 Double Exposure
 The Sykaos Papers (έργο αντιπολεμικής επιστημονικής φαντασίας)
 Χρόνος, εργασιακή πειθαρχία και βιομηχανικός καπιταλισμός (Εκδόσεις Νησίδα)
 The Making of the English Working Class.

Στο τελευταίο έργο του αξίζει να αναφερθούμε αναλυτικότερα γιατί είναι το πιο χαρακτηριστικό μιας ολόκληρης σχολής ιστορικής και κοινωνιολογικής σκέψης που οι προεκτάσεις της σχετίζονται με τη χάραξη στρατηγικής του εργαστικού συνδικαλιστικού κινήματος. Με το προσωπικό του παθιασμένο στυλ γραφής και επηρεασμένος από τον αγγλοσαξωνικό εμπειρισμό επιτίθεται στην κυρίαρχη λογική των επιγόνων του Μαρξ (σταλινισμός, οικονομισμός αλλά και δομικός μαρξισμός) που αντιλαμβάνονται ως κινητήριες δυνάμεις της ιστορικπής αλλαγής τις απρόσωπες δυνάμεις της οικονομίας. Θεωρεί, και σωστά κατά τη γνώμη μου όσον αφορά το σταλινικό οικονομισμό αλλά όχι ως προς τον δομισμό, ότι η ανάπτυξη της ταξικής συνείδησης των βιομηχανικών εργατών του 19ου αιώνα δεν ήταν αυτόματο υπο-προϊόν εργοστασιακού συστήματος παραγωγής. H προλεταριοποίηση δεν είχε άμεσες και ευθύγραμμες αντανακλάσεις στο επίπεδο της ταξικής συνείδησης των εργατών-πρώην αγροτών, των οποίων η αντίσταση σ’ αυτή την προοπτική πήρε διάφορες μορφές, που περιλάμβαναν το ανοιχτό σαμποτάζ και το σπάσιμο των μηχανών των εργοστασίων, την άτακτη προσέλευση στη δουλειά, την εποχιακή απασχόληση με εναπομείνασες αγροτικές εργασίες ή ακόμη και με την αποχώρηση από το εργοστάσιο με κατεύθυνση την αναζήτηση τύχης σε ελεύθερα επαγγέλματα. Πέραν τούτων, οι εργάτες προσπαθούν να ορίσουν την «γεωγραφία» τους, δηλαδή να δημιουργήσουν βιομηχανικά-εργασιακά χωρικά πλαίσια μέσα στα οποία θα ασκούν τη δύναμή τους.

Η ταξική συνείδηση είναι, συνεπώς, μια πολυσύνθετη διεργασία καθώς η κοινωνική τάξη προσδιορίζεται «από την αντικειμενική θέση των μελών της σε σχέση με τις παραγωγικές δυνάμεις και σε σχέση με τις άλλες τάξεις» και «οι άνθρωποι αποκτούν συνείδηση των κοινών συμφερόντων τους στη διαδικασία της πάλης εναντίον κοινών εχθρών, αυτή όμως η πάλη μπορεί να διαρκέσει επί μακρόν προτού μπορεί κανείς να την ονομάσει ‘ταξική συνείδηση’». Σύμφωνα με τις μεθοδολογικές κατευθύνσεις της σχολής της «ιστορίας από τα κάτω», που εγκαινίασε ο Τόμσον, η ανάδυση μιας εργατικής ταξικής κουλτούρας δεν είναι αυτόματη ανταπόκριση στην οικονομική μεταβολή αλλά δυναμική και διαδραστική δημιουργία μεταξύ κοινωνικών ομάδων. Αυτή λαμβάνει χώρα στο πλαίσιο ενός δεδομένου κοινωνικού σχηματισμού με κυρίαρχες καπιταλιστικές δομές που εξελίσσονται ιστορικά λόγω των αναγκών του κεφαλαίου αλλά και της κίνησης των μαζών αναδιαμορφώνοντας παλαιότερες αντιλήψεις, πεποιθήσεις και συμπεριφορές. Οι στάσεις των εργατών σχηματίζονται στο πλαίσιο ενός συνόλου συνηθισμένων προσδοκιών και οι ενέργειές τους αποτελούν μια ρεαλιστική μορφή δράσης μέσα στο πλαίσιο του πολιτικού συστήματος. Έτσι, η οικονομική βάση δεν προσδιορίζει απλώς την υπερδομή της πολιτικής και της κουλτούρας αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις η κουλτούρα και η συνείδηση διαθέτουν σχετική αυτονομία και αντεπιδρούν.

Το πορτραίτο φιλοτέχνησε ο
Θανάσης Τσακίρης
Δρ. ΠΜΣ «Πολιτική Επιστήμη και Κοινωνιολογία»
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s